Thơ Nôm Hồ Xuân Hương Từ góc nhìn văn bản học GS.TS. Kiều Thu Hoạch Viện Nghiên cứu Văn hóa                 
“Những kết luận thu được do kết quả nghiên cứu văn bản nhiều khi đã lật nhào những lập luận thông minh nhất của các nhà nghiên cứu văn học” (Đ.X. Likhatsôp).
 
Quả có như vậy, bởi trong thực tiễn thì công tác nghiên cứu văn bản bao giờ cũng phải là tiền đề của công tác nghiên cứu văn học. Lấy ngay việc nghiên cứu văn bản thơ Nôm Hồ Xuân Hương mà nói; nếu người nghiên cứu không đọc được chữ Nôm, không am tường lý thuyết văn bản học (textologie), thì làm sao có thể tuyển chọn được những bài thơ khả dĩ coi là thơ Nôm Hồ Xuân Hương, trong bộn bề những bản viết tay (manuscrit) hoặc những bản sao (facsimile) đang nằm tản mát trong kho sách Hán Nôm. Mà đâu chỉ giỏi chữ Nôm, chỉ nắm vững lý thuyết văn bản học là đủ làm nghề nghiên cứu thơ văn Hán-Nôm. Với một bài thơ Nôm Hồ Xuân Hương chẳng hạn, nếu không hiểu từ Việt cổ, không nắm vững điển cố văn học Hán, không có tri thức văn hóa-lịch sử dân tộc sâu rộng... thì làm sao có thể chú thích, chú giải chính xác. Mà đã không phiên âm đúng, không chú giải đúng thì nói gì đến việc bình giảng văn học đúng với cái hay cái đẹp của bài thơ...
 
Gần đây, xuất hiện công trình Hồ Xuân Hương, con người - tư tưởng - tác phẩm của Hoàng Bích Ngọc (Nxb Văn hóa - Thông tin, H, 2003, 748 trang); được đánh giá “là công trình nghiên cứu đồ sộ công phu... trước Hoàng Bích Ngọc chưa ai làm được đầy đủ, nghiêm túc như thế” (Hồ Sĩ Giàng). Vậy người viết xin lấy ngay công trình hoành tráng này như một lệ chứng để tiện trao đổi về lĩnh vực văn bản học thơ Nôm Hồ Xuân Hương.
 
Trước hết, xin nói ngay, trong bài viết này người viết chỉ bàn về vấn đề văn bản thơ Nôm Hồ Xuân Hương, mà không bàn về các vấn đề khác như thơ chữ Hán, tiểu sử, v.v... Trong công trình của mình, Hoàng Bích Ngọc có nêu các tài liệu trích dẫn để tuyển chọn thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hương như sau:
 
1- Hồ Xuân Hương thi tập. Nhà in Xuân Lan 1913 và 1914 (gọi tắt Xuân Lan 1913, Xuân Lan 1914).
 
Theo đánh giá của Hoàng Bích Ngọc thì đây là những bản Quốc ngữ đầu tiên về thơ Hồ Xuân Hương và là tài liệu có độ “trung thực” cao nhất trong các bản thơ Nôm truyền tụng mà chúng ta có được (Sđd, tr.246). Sau đó, tác giả Hoàng Bích Ngọc còn cho rằng 3 tập Xuân Lan hiện còn trong Thư viện Khoa học trung ương là “một tài liệu có giá trị về văn bản học” (Sđd, tr.247).
 
Lạ thật! Thơ Hồ Xuân Hương là thơ chữ Nôm, không rõ Hoàng Bích Ngọc căn cứ vào đâu mà đánh giá bản Quốc ngữ Xuân Lan là “tài liệu có độ trung thực cao nhất trong các bản Thơ Nôm truyền tụng mà chúng ta có được” và theo nguyên lý văn bản học nào mà coi là “một tài liệu có giá trị về văn bản học”.
 
2- Xuân Hương thi tập. Bản khắc ván năm 1921 (gọi tắt: Xuân Hương thi tập 1921, hoặc Khắc ván 1921). Hoàng Bích Ngọc cho biết bản này được ấn hành bởi Phúc Văn Đường. Ở Bản khắc ván 1921 có những bài trùng với Bản khắc ván 1914, nhưng chữ nghĩa chính xác hơn (có ý nghĩa và logic hơn), và cho biết nội dung có các bài sau: 1. Thơ hỏi nguyệt, 2. Thơ gửi cho ông Chiêu Hổ, 3. Thơ ông Chiêu Hổ họa lại..., tổng cộng 73 bài.
 
Người đọc thấy tác giả công trình so sánh bản 1921 với bản 1914, lại có nhận xét này nọ, những tưởng tác giả hẳn phải đối chiếu tỉ mỉ giữa hai văn bản. Ai dè, thực tế “nói vậy mà không phải vậy”. Bức ảnh chụp bản Xuân Hương thi tập (Phúc Văn Đường tàng bản)  tr.249, không phải là bản 1921, tức Bản khắc năm Khải Định 6, mà là Bản khắc năm Canh Ngọ, Bảo Đại 6 (1930). Thực ra, cùng là ván gỗ của Phúc Văn Đường, nhưng Bản khắc năm Bảo Đại 6 (1930) với Bản khắc năm Khải Định 6 (1921) có số lượng và thứ tự các bài thơ không hoàn toàn như nhau. Bản khắc 1921 mở đầu là bài Thơ tự tình, rồi đến bài Đề nhị mĩ nhân đồ... Tổng cộng cả thơ Nôm Hồ Xuân Hương và thơ Nôm của các tác gia khác là 42 bài. Bản này hiện có ở Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, số